در کلمات فقها با عبارت‌های مختلف، حرمت هجاء مومنین مطرح شده است؛ حال بحث در این است که هجاء به چه معنا است؟ و اینکه مومنین چه کسانی هستند؟ و آیا از این عبارت مفهوم می‌شود که هجاء غیر مومنین جائز است؟

  • مرحوم شیخ انصاری در مکاسب[1] فرموده است:

هجاء المؤمن حرام بالأدلّة الأربعة؛ لأنّه هَمْزٌ وَ لَمْزٌ و أكلُ اللحم و تعييرٌ و إذاعةُ سرٍّ، و كلّ ذلك كبيرة موبِقة، فيدلّعليه فحوى جميع ما تقدم في الغيبة، بل البهتان أيضاً؛ بناء على تفسير الهجاء بخلاف المدح كما عن الصحاح، فيعمّ ما فيه من المعايب و ما ليس فيه، كما عن القاموس و النهاية و المصباح، لكن مع تخصيصه فيها بالشعر.

و أما تخصيصه بذكر ما فيه بالشعر كما هو ظاهر جامع المقاصدفلا يخلو عن تأمّل، و لا فرق في المؤمن بين الفاسق و غيره.

و أما الخبر: «مَحِّصُوا ذُنوبَكُم بِذكرِ الفاسِقين» فالمراد به الخارجون عن الإيمان أو المتجاهرون بالفسق.

و احترز بالمؤمن عن المخالف؛ فإنّه يجوز هجوه لعدم احترامه، و كذا يجوز هجاء المبدع؛ لئلّا يؤخذ ببدعته، لكن بشرط الاقتصار على المعايب الموجودة فيه، فلا يجوز بهته بما ليس فيه؛ لعموم حرمة الكذب، و ما تقدم من الخبر في الغيبة من قوله عليه السلام في حق المبتدعة: «باهتوهم كيلا يطمعوا في إضلالكم[2]» محمول على اتهامهم و سوء الظن بهم بما يحرم اتهام المؤمن به، بأن يقال: لعله زانٍ، أو سارق. و كذا إذا زاده ذكر ما ليس فيه من باب المبالغة.

و يحتمل إبقاؤه على ظاهره بتجويز الكذب عليهم لأجل المصلحة؛فإنّ مصلحة تنفير الخلق عنهم أقوى من مفسدة الكذب.

و في رواية أبي حمزة عن أبي جعفر عليه السلام، قال: «قلت له: إنّ بعض أصحابنا يفترون و يقذفون من خالفهم، فقال: «الكفُّ عنهم أجمل[3]».

  • محقق کرکی در جامع المقاصد[4] فرموده است:

هو بكسر الهاء و المد: ذكر المعايب بالشعر، و بقيد المؤمنين يفهم عدم تحريم هجاء غيرهم، و ليس ببعيد، لأن غير المؤمن يجوز لعنه، فكيف تناول عرضه بما يقتضي إهانته؟!

  • و صاحب مفتاح الکرامه[5] فرموده است:

یحرم هجاء المؤمنين كما في «المقنعة  و النهاية و المراسم» و سائر ما تأخّر  عنهما ممّا تعرّض فيه له. و في «التذكرة» لا خلاف فيه. و في «المنتهى  و كشف اللثام» الإجماع عليه للنصوص من الكتاب (إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفٰاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا[6])  و السنّة لما فيه من إيذائهم و تأنيبهم و إذاعة أسرارهم و لأنّه غيبة في بعض أفراده سواء كان شعراً أو غيره.

و قد يتوهّم من عبارات بعضهم  حيث يفسّرون الهجاء بذكر المعائب بالأشعار اختصاص التحريم بالشعر.

و لا فرق في المؤمن هنا بين الفاسق و غيره كما في «المسالك و الروضة» إلّا أن يدخل هجاء الفاسق في مراتب النهي عن المنكر بحيث يتوقّف ردعه عليه فيمكن جوازه إن فرض. و جوّز الشهيد في «حواشي الكتاب» هجاء الفاسق المتظاهر، قال: و في الحديث «محّصوا ذنوبكم بغيبة الفاسقين.

 

توضیحات:

با تاییدات ربوبیه آنچه در مورد مطالب فوق می‌توان گفت آن است که، کلمه «هجاء» به معنای بدگویی در ظاهر و یا در خفا و سرزنش نمودن با زبان یا چشم یا اشاره می‌باشد.

و اما راجع به مومن آیا ایمان به معنای ایمان به الله و الرَّسول است؟ که اگر این چنین باشد در این صورت هجو غیر مسلمان جایز است و اما اگر معنای ایمان تشیع باشد در این صورت هجو در مورد غیر شیعیان جایز است.

ولی بطور کلی این عبارت که هجو مومن حرام است این مفهوم را نمی‌رساند که هجو غیر مومن حلال و جایز است زیرا در اصول فقه ثابت شده است که «وصف مفهوم ندارد» و دلیل دیگر آنکه انسان به خودی خود حرمت و کرامت دارد و به صرف اینکه شخص تصدیق الله و الرَّسول نکرده است نمی‌توان او را مذمت و نکوهش نمود. بلی اگر با بیان شیوا و استدلالی نفس عدم ایمان او را نکوهش نمودیم این عمل بلامانع است بلکه جایز و در بعضی مواقع لازم و واجب است.

در روایتی که شیخ انصاری از امام باقر(ع) نقل نمود در آن یاران خود را از افترا و نسبت‌های بی‌مورد به مخالفین بر حذر میدارد. و در روایت دیگری از رسول خدا نقل شده است که بعد از من از اهل شک و بدعت برائت جویید و آنها را با بیان خود مبهوت کنید تا طمع در تخریب اسلام نکنند، لکن این نکوهش و سرزش در کنار مبهوت کردنشان در همان جهت شک و بدعتشان باشد و نه بیش از آن. به این معنی که از فحش، لعن و بهتان و افترا و قذف اجتناب شود.

                                                                                            


[1] . كتاب المكاسب (للشيخ الأنصاري، ط - الحديثة)، ج‌2، ص: 117

.[2] وسائل الشيعة، ج‌16، ص: 267‌

[3]. وسائل الشيعة، ج‌16، ص: 37

[4]. جامع المقاصد في شرح القواعد، ج‌4، ص: 26

[5]. مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلامة (ط - الحديثة)، ج‌12، ص: 210‌

[6]. قرآن کریم، سوره نور ۱۹

اوقات شرعی


جمعه , ۳ آذر ۱۳۹۶
7 ربيع الأول 1439
24 November 2017

ورود به حساب کاربری

پربازدیدترین مطالب